Шверцувањето во Југославија било вистинска вештина: Фармерки, кафе и детергент се пренесувале на најневеројатни начини

Точка

19/11/2026

11:59

643

Големина на фонт

а а а

Ако сте растеле во осумдесеттите години, веројатно сте оделе на шопинг во Грац или во Трст, на легендарниот Понте Росо. Во странство купувавме фармерки, патики, кафе, чоколади, кукли „Barbie“, детергент и сè она што го немаше кај нас или ни беше прескапо.

Од новата облека се отстрануваа етикетите, на себе облекувавме неколку слоја маици и џемпери, па во автобусите изгледавме како сумо-борачи. А потоа следуваше прашањето на граница од кое сите стравувавме: „Имате ли нешто да пријавите?“

Изложба што буди носталгија

Секој што барем еднаш се обидел да пренесе повеќе стока отколку што било дозволено добро го памети тоа непријатно чувство, грчот во стомакот и испотените дланки.

Токму на тој период му е посветена изложбата „Шверцување“, подготвена од Музејот на народното ослободување во Марибор. Автор на изложбата е кустосот Јан Малец Светел, а во Музејот на град Загреб може да се посети до 22 ноември.

Старите пакувања од детергент, цигари и апарати за домаќинство, но и личните сведоштва на шверцерите и цариниците, кај многумина ќе разбудат носталгија и ќе ги вратат во деновите кога одењето преку граница по неколку кеси стока било сосема вообичаена појава.

Осумдесеттите години во Југославија ги одбележаа економската криза, инфлацијата, девалвацијата на динарот и недостигот од бројни производи. Она што го немало на полиците во домашните продавници се купувало во Австрија и во Италија. Најбарани биле кафето, чоколадата, егзотичното овошје, козметиката, детергентот и електронските уреди, пренесува „Putni kofer“.

Некои оделе преку граница за да набават производи за сопствени потреби, додека други ја препродавале купената стока.


Приказната за кујнскиот робот

Изложбата претставува предмети и сеќавања на луѓето што се занимавале со шверц, но и на оние што ги пречекувале од другата страна на границата. Меѓу нив особено се издвојува пензионираниот цариник Драган Растиќ, кој цели три децении работел на Шентиљ, граничниот премин меѓу Словенија и Австрија.

Неговите анегдоти покажуваат колку луѓето биле снаодливи, но и колку нивните обиди за криење стока понекогаш биле комични.

Растиќ се сеќава на жена што одела кон цариниците невообичаено бавно, како да е болна. Уредно им го покажала пасошот и пријавила пет килограми кафе, колку што во тоа време било дозволено да се пренесат преку граница. Меѓутоа, кога еден од цариниците лесно ја потчукнал по рамото, од нејзиниот капут почнало да испаѓа кафе. Се покажало дека во него сокрила дури 50 килограми!

Во друга пригода, Растиќ во еден автобус пронашол две торби без сопственик, полни со рачни часовници — стока што масовно се шверцувала во седумдесеттите години.

Особено е интересна приказната за кујнскиот робот што една баба го донела од Австрија во осумдесеттите години. Нејзините сосетки од селото толку ѝ завидувале на новиот апарат што решила и ним да им набави исти. Меѓутоа, во една пригода толку се исплашила дека цариниците подетално ќе ја прегледаат, што го фрлила кујнскиот робот преку границата.

Кога подоцна се вратила по него, сфатила дека се расипал, но нејзиниот сопруг успеал да го поправи. Според приказната што семејството ја споделило со музејот, апаратот работел уште со децении!


Шверцување имало отсекогаш

Освен што странската стока се шверцувала во Југославија, одредени производи патувале и во спротивна насока. Додека кај нас пристигнувале цигари како „Marlboro“ и „Winston“, во западните земји се шверцувале поевтини домашни марки.

Голема побарувачка имало и за детергенти. „Persil“ и „Ariel“ за многумина биле синоним за квалитет, а во домашните продавници често ги немало или биле исклучително скапи. Од странство се носеле и телевизори, грамофони, касетофони, како и персонални компјутери како „Commodore 64“.

Шверцување, секако, имало отсекогаш. Уште пред Првата светска војна преку европските граници тајно се пренесувале тутун, алкохолни пијалаци, шеќер, кафе, кибрит, текстил, а понекогаш дури и добиток или забранети книги.


Во Штаерска, која тогаш била дел од Австроунгарската Монархија, снаодливите шверцери одлично ги познавале шумските и планинските патишта и често биле чекор пред стражарите. За време на Првата светска војна, недостигот од производи, гладот и системот на рационализирано снабдување дополнително ја поттикнале нелегалната трговија, во која учествувале и жени, обидувајќи се на тој начин да ги прехранат своите семејства.

Денес, кога внатрешните граници на Европската Унија се преминуваат без редовни контроли, а повеќето производи до кои некогаш тешко се доаѓало можеме да ги купиме во најблискиот супермаркет, приказните за криење кафе во капути и фотоапарати под ориз звучат речиси неверојатно.

Изложбата „Шверцување“ во Музејот на град Загреб потсетува на времињата кога обичните предмети, од пакување детергент до кујнски робот, биле толку вредни што луѓето поради нив биле подготвени да ризикуваат непријатна средба со цариниците.