Здодевно ви е? Ако, тоа е добро за вашиот мозок

Точка

18/11/2026

10:16

463

Големина на фонт

а а а

Да не правите ништо е еден начин да го „хакирате“ мозокот. Тогаш поизразено се активира таканаречената стандардна мрежа на мозочна активност, која е исклучително важна за нашето ментално функционирање.

Мозокот ја сака здодевноста: Што се случува кога ги оставаме мислите да талкаат?

Да не правите ништо? Мозокот тогаш работи со полна пареа!

Го знаете оној момент кога го заклучувате телефонот и екранот се гасне? Изгледа како ништо да не се случува. Но, тоа не е точно. Телефонот и понатаму ги синхронизира пораките, ги ажурира апликациите и извршува други процеси во заднина.

Нешто слично се случува и во вашиот мозок.

Замислете дека седите во автобус или воз и гледате низ прозорецот, се туширате или шетате, а притоа имате чувство дека не правите ништо и едноставно ги оставате мислите да талкаат.

Вашиот ум, односно мозокот, тогаш е многу активен, иако ви изгледа дека ништо не правите.

Тој ги преиспитува и поврзува сеќавањата, го обликува чувството за тоа кои сте, замислува можни идни сценарија, ви помага да ги разберете другите луѓе и поврзува различни идеи.

Во овие процеси учествува стандардната мрежа на мозочна активност, позната како „default mode network“.


Случајно откритие: Како е откриена стандардната мрежа на мозочна активност?

Во текот на деведесеттите години и на почетокот на овој век, научниците спроведувале експерименти со снимање на мозокот за да утврдат кои негови региони се активни при извршување сложени задачи, како решавање математички проблеми или вежби за помнење.

За да можат да го измерат тоа, им била потребна таканаречена почетна референтна вредност. Требало да го утврдат нивото на мозочна активност во мирување и да го споредат со активноста при извршување сложени задачи.

Затоа, меѓу задачите, барале од учесниците да се опуштат, да ги затворат очите, да гледаат во една точка на ѕидот или да се обидат да не размислуваат за ништо.

Научниците ја мереле мозочната активност и додека учесниците ги решавале задачите и кога не правеле ништо. Така забележале дека мозокот е активен и при интензивна работа и при привидно мирување.

Кога по периодот на неактивност учесниците ќе се насочеле кон нова задача, некои мозочни региони се активирале, а активноста на други се намалувала. Тоа покажувало дека регионите чија активност се намалила всушност биле активни додека учесникот навидум мирувал, и физички и ментално.

Ова сознание на крајот довело до откривање на стандардната мрежа на мозочна активност, односно „DMN“.


Која е функцијата на стандардната мрежа на мозочна активност?

„DMN“ е особено важна бидејќи му помага на мозокот да им даде смисла на нашиот живот и на искуствата.

Ни помага да ги поврзуваме и да ги обновуваме сеќавањата, да размислуваме кои сме, да замислуваме што би можело да се случи во иднина, да ги разбереме другите луѓе, да најдеме смисла во доживеаното и да ги поврзуваме идеите на нови начини.

Нашите сеќавања, искуства, знаења, емоции и информации за односите со другите ги поврзува во внатрешна приказна. Можеме да ја замислиме како модел што постојано се развива и се ажурира, одразувајќи кои сме и како се однесуваме кон светот околу нас.

Важно е, сепак, да се разбере дека „DMN“ не е само еден регион во мозокот. Станува збор за група мозочни региони што се активираат кога не сме сосредоточени на некоја надворешна задача.


Како мозокот преминува од стандардниот режим кон надворешните задачи?

Во мозокот постои уште еден важен систем што има улога на своевиден надзорен механизам. Можеме да го замислиме како систем што постојано го поставува прашањето: „Дали има нешто на што морам да обрнам внимание?“

Замислете дека возите автомобил и мислите ви одлутале, а потоа некое возило нагло се престројува во вашата лента.

Во дел од секундата, текот на мислите се прекинува и вниманието повторно се насочува кон патот. Во тоа учествува мрежата за препознавање значајни сигнали, односно „salience network“ („SN“).

Таа ни помага да забележиме важни сигнали, како звук, грешка, болка, емоција, закана или промена во сопственото тело. Кога треба да реагираме, му помага на мозокот да ја пренасочи активноста кон системите за внимание и контрола.

Сепак, не станува збор за прекинувач што едноставно вклучува или исклучува одреден режим на работа.

„DMN“, „SN“ и системите за внимание и контрола постојано дејствуваат заемно.

Освен тоа, „DMN“ не се исклучува целосно секогаш кога се соочуваме со сложена задача. Одредени нејзини делови можат да бидат активни и при задачи што вклучуваат помнење, приказни, барање смисла или размислување за другите луѓе.


Паметните телефони и мозокот: Дали ни недостига здодевност?

Паметните телефони исполнија многу кратки празнини во секојдневието: додека чекаме автобус, стоиме во ред, јадеме сами или лежиме на каучот. Постојано гледаме во своите уреди.

Затоа е сосема оправдано прашањето: дали така ги потиснуваме моментите на здодевност во кои се активира „DMN“?

Можеби. Но, засега нема цврсти докази дека самото листање содржини директно влијае врз менталното здравје преку намалување на времето во кое е активна оваа мрежа.

Познато е дека проблематичната употреба на паметните телефони може да го зголеми стресот и анксиозноста, да доведе до почесто префрлање на вниманието од една задача на друга и да го наруши сонот.

За разлика од тоа, постојат појасни докази дека недостигот од сон и стресот ја менуваат поврзаноста на мозочните региони што ја сочинуваат „DMN“.


Темната страна на „DMN“: Руминација, депресија и Алцхајмерова болест

Активноста на „DMN“ не е секогаш корисна.

Кога мислите ќе ни одлетаат, можеме да дојдеме до одлична нова идеја.

Но, можеме и постојано да се враќаме на некоја непријатна постапка од пред пет години.

Кај депресијата, делот од „DMN“ што учествува во размислувањето за себе може да западне во маѓепсан круг на повторување негативни мисли од кој тешко се излегува. Овој феномен е познат како руминација.

Научниците откриле и дека Алцхајмеровата болест ги зафаќа клучните региони на „DMN“, особено оние што се поврзани со автобиографското помнење и присетувањето на други настани од минатото. Тоа би можело да помогне во објаснувањето зошто проблемите со помнењето се еден од главните симптоми на болеста.


Како да ја заштитите стандардната мрежа на мозочна активност?

Грижете се за сонот и сфатете го стресот сериозно. Постојат непосредни докази дека недостигот од сон и стресот ја нарушуваат поврзаноста на мозочните региони што ја сочинуваат „DMN“.

По ментално напорни активности, како учење, правете вистински, мирни паузи. Тоа дури може да ви помогне подобро да го запомните материјалот за испит.

Прифатете ја здодевноста и уживајте во моментите кога не правите ништо.

Обидете се на овие моменти да гледате како на време за важен, активен процес во мозокот што троши енергија, ја обликува вашата внатрешна приказна и чувството за сопствен идентитет, ги зацврстува сеќавањата, создава нови врски и ја поттикнува креативноста.

Следниот пат кога ќе стоите во ред, обидете се да не го проверувате телефонот. Кога ќе се возите во автобус, гледајте низ прозорецот. Или прошетајте без да слушате музика или некаква друга содржина.

Можете дури и да испланирате време за ваков ментален одмор. Тоа можеби е најблиску до вистинско „хакирање“ на мозокот.