Додека други внимателно избираат што ставаат во чинијата, а сепак се борат со килограмите.

Разликата не е во дисциплината ниту во среќата. Зад тоа стојат низа биолошки механизми кои истражувачите сè подетално ги разбираат.

Базалниот метаболизам не е ист кај сите

Енергијата што телото ја троши само за да функционира, односно за дишењето, работата на срцето, регулирањето на температурата и сите останати основни функции, се нарекува базален метаболизам. А таа вредност меѓу две лица со иста висина, тежина и возраст може да се разликува и до 30 отсто. Кога таа разлика ќе се претвори во калории, се добива бројка од 400 до 600 калории дневно кои едно тело ги согорува повеќе од друго, без никакво движење и без никаков дополнителен напор.

Тоа не е занемарлива разлика. На годишно ниво, таа бројка одговара на енергетската вредност на десетици килограми масно ткиво. Тоа директно објаснува зошто две лица кои се хранат на ист начин не завршуваат со иста телесна тежина.

Несвесното движење кое прави голема разлика

„NEAT“ е поим кој означува термогенеза на активноста која не е вежбање. Станува збор за сите калории кои се согоруваат преку движење кое не е планиран тренинг. Гестикулирањето за време на разговор, станувањето, менувањето на положбата, одењето до кујната, несвесното мрдање – таквите движења не се регистрираат како активност, но се собираат во текот на целиот ден.

Мерењата покажале дека разликата меѓу лицата со пониски и повисоки „NEAT“ вредности се движи меѓу 350 и 800 калории дневно. Некои луѓе се биолошки посклони кон постојано несвесно движење, додека други поминуваат ист број часови во речиси неподвижна положба. Припадниците на ниту една од овие две групи најчесто не се ни свесни за тоа.

Како телото ги обработува јаглехидратите

Кога се внесува храна богата со јаглехидрати, телото лачи инсулин за да ја обработи гликозата и да ја насочи таму каде што е потребна. Но, ефикасноста на тој процес не е иста кај сите луѓе. Лицата со висока чувствителност на инсулин брзо и прецизно ја распределуваат гликозата според енергетските потреби. Кај оние со пониска чувствителност, поголем дел завршува складиран како масно ткиво, дури и при еднаков внес на калории.

Важно е дека чувствителноста на инсулин не е фиксна карактеристика на организмот. Редовната физичка активност, квалитетниот сон, намалувањето на стресот и исхраната богата со растителни влакна можат мерливо и релативно брзо да ја подобрат. Тоа значи дека ова е една од ретките точки во оваа приказна каде што постои реален простор за делување.

Генетски фактори кои влијаат врз гладот и согорувањето

Варијациите во генот „FTO“, кој во научната литература често се споменува во контекст на регулирањето на телесната тежина, влијаат врз тоа како мозокот ги прима сигналите за ситост. Некои луѓе со одредени варијанти на овој ген природно чувствуваат глад поинтензивно и подолго, додека кај други сигналот за ситост доаѓа побрзо и трае подолго. Тоа не е прашање на волја, туку на неврохемија.

Тироидната жлезда е уште еден фактор кој може да влијае врз метаболизмот. Кога произведува премалку хормони, метаболизмот може да се забави, а телото може да троши помалку енергија при исти активности. Таквата состојба може да постои со години без јасни симптоми, а сепак да влијае врз телесната тежина. Од друга страна, забрзаната работа на тироидната жлезда го забрзува согорувањето на начин кој тешко може да се неутрализира само со внесување храна.

Постои и кафеаво масно ткиво, анатомски и функционално различно од белото масно ткиво. За разлика од белото масно ткиво кое складира енергија, кафеавото ја согорува и ја претвора во топлина. Количината на ова ткиво значително варира од човек до човек, а поголемата количина кафеаво масно ткиво се поврзува со поголема способност на организмот да троши енергија преку создавање топлина.

Микробиомот и апсорпцијата на калориите

Едно од поинтересните откритија од последната деценија на истражувања на дигестивното здравје е дека две лица можат да изедат идентичен оброк, со целосно иста калориска вредност и состав, а нивните црева од тој оброк да апсорбираат различна количина енергија. Причината лежи во микробиомот на тие лица, односно во заедниците на микроорганизми кои го населуваат дигестивниот тракт.

Одредени видови бактерии се поефикасни во извлекувањето енергија од храната. Други пропуштаат дел од таа енергија понатаму низ системот без целосно разградување. Составот на микробиомот се формира под влијание на исхраната, изложеноста на антибиотици, стресот, па дури и начинот на породување, поради што се разликува меѓу луѓето повеќе отколку што би можело да се претпостави.

Улогата на стресот и сонот

Хроничниот стрес може да го менува хормоналниот профил на организмот и да влијае врз процесите поврзани со складирањето масно ткиво. Кортизолот, кој се лачи како одговор на стресот, го поттикнува телото да ја зачувува енергијата и ја зголемува склоноста кон складирање масно ткиво, особено во пределот на стомакот. Некој кој живее под долготраен притисок, дури и ако јаде исто како некој кој не е изложен на таков притисок, може да има сосема поинакви метаболички резултати.

Лептинот и грелинот се хормони кои го регулираат чувството на глад и ситост. Кај некои луѓе се јавува појава наречена лептинска резистенција, состојба во која мозокот не реагира правилно на сигналот за ситост и покрај нормалните нивоа на хормонот во крвта. Тоа може да придонесе за засилено чувство на глад и отежната регулација на апетитот.

Сонот директно влијае врз рамнотежата на овие хормони. Истражувањата покажале дека само една ноќ со помалку од шест часа сон е доволна за да го промени односот меѓу лептинот и грелинот и следниот ден да го зголеми апетитот, особено за висококалорична храна. Кај лицата кои хронично спијат помалку, тој образец станува постојан и значително влијае врз регулирањето на телесната тежина.

Термичкиот ефект на храната

Термогенезата, односно способноста на телото во текот на варењето и метаболичката обработка на храната да произведува топлина, исто така варира меѓу луѓето. Процентот на калории кои телото ги троши само за варење на оброкот се движи меѓу пет и 15 отсто од вкупната енергетска вредност, во зависност од составот на оброкот и индивидуалните карактеристики на организмот.

Протеините имаат најголем термички ефект, а мастите најмал. Истиот оброк со ист состав на макронутриенти може во еден организам да предизвика поинтензивна термогена реакција отколку во друг, а таа разлика, акумулирана низ секој дневен оброк, станува релевантна на подолг временски период.

Што може да се направи со ова знаење

Биолошката рамка постои и не е лесно да се промени, но во нејзини рамки има простор за делување. Зголемувањето на мускулната маса може да ја зголеми потрошувачката на енергија во мирување, бидејќи мускулното ткиво троши повеќе енергија од масното ткиво. Тренингот со оптоварување има долгорочно влијание врз тоа колку организмот троши меѓу тренинзите, а не само за време на нив.

Чувствителноста на инсулин може да се подобри преку редовна физичка активност, доволно сон и исхрана богата со растителни влакна. Несвесното движење, она што истражувачите го нарекуваат „NEAT“, може свесно да се поттикнува со мали избори во текот на денот – одење за време на телефонски разговори, стоење наместо седење и кратки прошетки меѓу обврските.

Наглата промена на телесната тежина без јасна причина, во која било насока, како и заморот кој не поминува и покрај нормалната исхрана, можат да бидат причина за лекарска проценка. Хормоналните анализи, проверката на функцијата на тироидната жлезда и основните метаболички испитувања можат да откријат параметри кои не се видливи однадвор, а значително влијаат врз начинот на кој функционира телото.

Телесната тежина е краен резултат на стотици мали процеси кои се одвиваат секој ден, од ефикасноста на митохондриите до составот на микробиомот во дебелото црево. Да се споредувате со некого само врз основа на она што го јаде, а да не знаете ништо за неговиот базален метаболизам, микробиомскиот профил, хормоналниот статус и генетските предиспозиции, значи да гледате само една променлива во равенка со десетици непознати, пренесува „N1“.