Република Кирибати е единствена меѓу државите во светот: таа е единствената чија главна државна територија се протега низ сите четири Земјини хемисфери – северната, јужната, источната и западната. Кирибати го сочинуваат 32 атоли и еден издигнат корален остров, Банаба, распрснати на огромна површина во централниот дел на Тихиот Океан. Низ државата минуваат екваторот и 180-тиот меридијан, додека меѓународната датумска граница околу Кирибати е повлечена така што целата земја припаѓа на истиот календарски ден. Меѓутоа, доколку се земат предвид и прекуморските, односно зависните територии, низ сите четири хемисфери се протегаат и Франција, Соединетите Американски Држави и Обединетото Кралство. Но, само Кирибати ја носи оваа титула кога се пресметува „главната државна територија“.

Сепак, зад оваа фасцинантна географска аномалија се крие приказна за нација заробена меѓу древните традиции, лузните од глобалните конфликти и егзистенцијалната закана што ја носат климатските промени. Тоа е место непознато за повеќето луѓе, чие име, Кирибати, се изговара „Кирибас“, што претставува локална адаптација на англиското име „Gilberts“, според британскиот морепловец Томас Гилберт. Иако е една од најмалку посетуваните држави во светот, нејзината судбина е длабоко испреплетена со остатокот од планетата.

Географски парадокс и живот според нов датум

И покрај огромното морско пространство од околу 3,5 милиони квадратни километри, вкупната копнена површина на Кирибати изнесува само околу 811 квадратни километри. Поголемиот дел од копното се издигнува само неколку метри над нивото на морето, што ја прави земјата исклучително ранлива на порастот на морското ниво, крајбрежната ерозија и екстремните временски појави. Државата е поделена на три главни островски групи: Гилбертовите Острови, архипелагот Феникс и Линиските Острови.

На Гилбертовите Острови живее најголемиот дел од повеќе од 130.000 жители, познати како И-Кирибати, а повеќе од половина од нив се сконцентрирани на Јужна Тарава, која е административен и економски центар на земјата. Густината на населението на Јужна Тарава достигнува околу 4.000 жители на квадратен километар, што создава огромен притисок врз ограничените ресурси и инфраструктурата.

Кирибати е дом и на Киритимати, познат како Божиќен Остров, кој според копнената површина е најголемиот корален атол во светот. Оваа географска особеност не е единствената. До 1995 година, меѓународната датумска граница ја делела земјата на два дела, создавајќи бизарна ситуација во која меѓу западните и источните острови постоела временска разлика од речиси 24 часа.

Тогашната влада донела одлука датумската граница да се помести кон исток, со цел целата земја да биде во истиот календарски ден. Промената стапила во сила на почетокот на 1995 година и му овозможила на Кирибати да стане едно од првите места во светот што го пречекуваат новиот ден и Новата година.

Најисточниот остров Каролина во 1995 година бил преименуван во „Millennium Island“, односно Милениумски Остров, со цел симболично да се одбележи неговата положба при влегувањето во новиот милениум во 2000 година. И покрај огромната распространетост, земјата денес функционира во рамките на три временски зони.

Лузните од војната и нуклеарните тестирања во секојдневниот живот

Иако изгледа како далечен и изолиран рај, Кирибати носи длабоки лузни од некои од најбурните настани во 20 век. За време на Втората светска војна, јапонските сили ги окупирале островите непосредно по нападот на Перл Харбор. Во ноември 1943 година, на атолот Тарава се одиграла една од најкрвавите битки на пацифичкото бојно поле. Американските сили започнале офанзива за ослободување на стратешки важниот остров Бетио на Тарава, кој Јапонците силно го утврдиле. За приближно 76 часа борби загинале повеќе од илјада американски маринци, заедно со стотици припадници на американската морнарица, додека речиси целиот јапонски гарнизон, заедно со корејските работници, бил уништен.

Денес, повеќе од 80 години подоцна, остатоците од војната буквално се вткаени во секојдневниот живот на Бетио. Зарѓаните бункери, артилериските батерии и напуштената воена опрема не се само музејски експонати, туку дел од станбените населби. Јапонскиот команден бункер се наоѓа среде густо населено подрачје, ѕидовите на други бункери служат како огради на семејни куќи, а остатоци од американски тенкови и друга воена опрема сè уште се видливи покрај брегот. Плажите, кои американските стратези за време на инвазијата ги означувале како „Red Beach 1, 2 и 3“, денес се места каде локалното население ги врзува рибарските чамци или се капе, опкружено со остатоци од војната и отпад донесен од морето. Историјата овде е непријатно блиску, за што сведочат и активностите за отстранување неексплодирани убојни средства кои повремено се пронаоѓаат меѓу остатоците од некогашните утврдувања. Во спомен на жртвите, на островот има неколку меморијални подрачја, вклучувајќи ги оние посветени на американските маринци и јапонските војници, но и страдањата на локалното население се дел од историјата на битката: се проценува дека за време на војната загинале околу 750 жители на Кирибати.

Историските иронии не завршуваат тука. Велика Британија спровела нуклеарни тестирања на подрачјето на Киритимати и блискиот остров Малден во 1957 и 1958 година, додека Соединетите Американски Држави на Киритимати и во околното подрачје во 1962 година извеле уште 24 атмосферски нуклеарни детонации. Овие тестирања оставиле долготрајни последици врз животната средина и населението и направиле делови од островот да бидат поврзани со една од најконтроверзните епизоди од нуклеарната историја на Пацификот.

Меѓу традицијата и глобалната зависност

Животот на Кирибати е спој на традиционална самостојност и сè поголема зависност од надворешниот свет. Економијата се темели на рибарството, извозот на копра – сушеното месо од кокосовиот орев – и приходите од дозволите за риболов што им се издаваат на странските флоти, но земјата во голема мера зависи од меѓународната помош, пред сè од Австралија и Нов Зеланд.

Таа поврзаност е видлива насекаде низ Тарава. Повеќето автомобили се половни возила од Јапонија, совршено приспособени за главната патна артерија што ги поврзува населените делови на атолот. Речиси целата храна и стока пристигнуваат со бродови во главното пристаниште на Бетио. Продавниците често имаат натписи со кои најавуваат „нова резерва“ на облека, алати или млеко во прав, сигнализирајќи дека пристигнал нов контејнер. Самите бродски контејнери се сеприсутни на островот – се користат како магацини, огради, а понекогаш се преуредуваат и во различни функционални простори.

Општествениот живот и понатаму се одвива околу „манеаба“, традиционалната куќа за состаноци која претставува центар на секоја заедница и чиј архитектонски стил се пресликува дури и кај некои модерни јавни згради и цркви. Во многу цркви, наместо класичен распоред на клупи, има отворен простор каде верниците можат да седат на подот, што потсетува на просторната организација на манеаба. Повеќе од 90 проценти од населението се христијани, што е наследство од долгогодишната мисионерска работа. Сепак, традиционалната култура продолжува да живее преку танцот и песната. Танчерите често ги имитираат движењата на фрегатата, птица која се наоѓа на државниот грб и знамето и ги симболизира моќта и слободата.

Во традиционалниот танц, изразувањето емоции со лицето може да има поинакви правила отколку во секојдневниот живот, па насмевката во некои танцови традиции не се смета за соодветна. Општеството функционира и според системот „бубути“, традиционално непишано правило според кое барањето за помош, позајмување или отстапување нешто од роднина или сосед тешко се одбива, што го одразува силното чувство на заедништво и меѓусебна одговорност.

Иднината на работ на океанот

Најголемата долгорочна закана за опстанокот на Кирибати не се само сиромаштијата и изолацијата, туку и последиците од климатските промени. Меѓународните предупредувања за ранливоста на ниските пацифички островски држави на порастот на морското ниво датираат со децении, а Кирибати често се наведува меѓу земјите кои би можеле да бидат сериозно погодени во текот на 21 век. Со просечна надморска височина од само неколку метри, островите се исклучително чувствителни на порастот на нивото на морето. Два ненаселени островски гребени, Тебуа Тарава и Абануеа, исчезнале под нивото на морето во 1999 година.

Сè посилните плими, брановите предизвикани од бури и ерозијата на брегот можат да ги загрозат населбите, додека продирањето на солената вода ги загрозува ограничените извори на вода за пиење и земјоделското земјиште. Жителите градат морски ѕидови од камења и други достапни материјали, а со помош на меѓународни организации се започнати проекти за садење мангрови и други мерки за заштита на брегот. Истовремено, научните истражувања покажуваат дека коралните атоли не се однесуваат едноставно како острови кои постепено и линеарно ќе „потонат“; нивниот облик и површина можат да се менуваат како одговор на порастот на морското ниво, брановите, седиментите и растот на коралите.

Тоа, сепак, не значи дека опасноста од исчезнување или ненаселивост е отстранета, бидејќи дури и остров што физички ќе остане над морето може да станува сè потежок за живот поради поплавите, ерозијата, засолувањето на водата и оштетувањата на инфраструктурата.

Соочен со најлошото сценарио, поранешниот претседател Аноте Тонг презеде драстичен чекор. Владата на Кирибати во 2014 година купи околу 22 квадратни километри земјиште на островот Вануа Леву во Фиџи, оддалечен околу 2.000 километри. Земјиштето официјално е поврзано со земјоделството, безбедноста на храната и можноста за производство на храна за Кирибати, но истовремено привлече внимание и како потенцијална опција за иднината на населението доколку делови од Кирибати станат ненаселиви.

Овој потег привлече големо внимание на светските медиуми кон судбината на малите островски држави.

Сепак, меѓу локалното население ставовите се поделени.

Додека едни со страв гледаат кон иднината, други веруваат дека медиумските написи се претерани, надевајќи се на природните процеси кои би можеле да овозможат приспособување и промени на атолите или едноставно верувајќи дека повисока сила нема да дозволи нивниот дом да исчезне.

За многу жители, затоа, прашањето за иднината не е едноставно прашање дали островите физички ќе исчезнат под морето, туку како ќе ги зачуваат својата заедница, култура, јазик и начин на живот во свет што забрзано се менува.

Кирибати на тој начин стана еден од најпознатите симболи на климатската ранливост на малите островски држави, но и потсетник дека климатските промени не се само приказна за температурите, нивото на морето и статистиката. Тие се приказна за луѓето кои својот дом, идентитет и иднина мора да се обидат да ги зачуваат на парчиња земја што едвај се издигнуваат над океанот.