Одлуката на Врховниот суд на САД во предметот „Махмуд против Тејлор“ (Mahmoud v. Taylor), донесена на 27 јуни 2025 година, се смета за една од позначајните пресуди во последните години во пресекот меѓу образованието, верските слободи и родителските права.

Случајот произлезе од тужба на група родители против училишниот округ Монтгомери во сојузната држава Мериленд. Тие бараа нивните деца, од предучилишна возраст до петто одделение, да можат да бидат изземени од одредени наставни содржини поврзани со ЛГБТ-теми, бидејќи сметаа дека тие се во спротивност со нивните верски убедувања.

Со шест гласа „за“ и три „против“, Врховниот суд пресуди во корист на родителите. Според одлуката, училишниот округ треба однапред да ги известува родителите кога во наставата се обработуваат такви содржини и да им овозможи да побараат нивните деца да бидат изземени од конкретните часови.

Судот оцени дека родителите имаат големи изгледи да успеат во тврдењето дека укинувањето на можноста за изземање претставува значително оптоварување на нивното право на слободно практикување на верата. Според мнозинството судии, доколку наставната политика значително се меша во верскиот развој на децата, таа може да биде противуставна, освен ако државата не покаже дека служи на особено важен јавен интерес и дека е тесно приспособена за постигнување на таа цел.

Одлуката предизвика големо внимание во САД и во странство. За неа известуваа светски медиуми, меѓу кои „Ројтерс“ и „Асошиејтед прес“, додека нејзините можни последици ги анализираа бројни правни организации и специјализирани медиуми, меѓу кои и „К12 Дајв“, кој ги следи случувањата во американското основно и средно образование.

Од спор околу книги со ЛГБТ-ликови до одлука на Врховниот суд

Предметот произлезе од спорот околу наставните материјали што јавните училишта во округот Монтгомери, најголемиот училиштен округ во Мериленд, ги вовеле во наставата по англиски јазик за ученици од предучилишна возраст до петто одделение.

Дел од новата програма вклучувал книги во кои биле прикажани различни семејни модели, меѓу кои истополови брачни двојки, трансродови лица и деца со родители од ист пол. Намерата на училиштето била преку литературата да се промовираат различностите и различните семејни структури.

Кога програмата била воведена во 2022 година, училишниот округ им овозможувал на родителите однапред да бидат информирани за содржините и, доколку побараат, нивните деца да бидат изземени од конкретните часови.

Но, по наглото зголемување на бројот на барања за изземање, училишниот одбор оценил дека таквата практика создава сериозни организациски тешкотии, дополнителен товар за наставниците и нарушување на наставниот процес. Поради тоа, во март 2023 година политиката била изменета, а можноста за изземање била укината.

Одлуката предизвикала реакција кај група родители од различни верски заедници. Меѓу тужителите имало муслимани, католици и православни христијани, кои сметале дека дел од наставните материјали промовираат ставови за полот, бракот и семејството спротивни на нивните верски убедувања.

Според нив, државата не може, како услов за користење на јавниот образовен систем, да ги принудува родителите нивните деца да присуствуваат на наставни активности кои директно се косат со нивната вера.

Федералниот окружен суд првично одбил да изрече привремена мерка во корист на родителите, оценувајќи дека тие не покажале доволно голема веројатност да успеат во спорот. Истата оценка ја потврдил и Апелациониот суд за Четвртиот круг, кој заклучил дека самото изложување на учениците на различни идеи не претставува ограничување на слободното практикување на верата.

По ова, родителите побарале интервенција од Врховниот суд на САД. Судот го прифатил предметот, а во текот на 2025 година одржал усна расправа која предизвикала големо внимание кај правната јавност, образовните институции, верските организации и организациите за човекови права.

Случајот бил оценет како потенцијален преседан кој може да влијае врз идната рамнотежа меѓу правото на јавните училишта самостојно да ја утврдуваат наставната програма и уставно загарантираните верски права на родителите.

Судот: Не се спори правото на училиштата да користат вакви книги

Во пресудата донесена на 27 јуни 2025 година, мнозинството судии оценија дека родителите имаат големи изгледи да успеат во постапката, бидејќи политиката на училиштето претставува „значително оптоварување“ врз нивното право на слободно практикување на верата.

Судот оцени дека кога државата преку јавниот образовен систем бара од малолетни деца задолжително да присуствуваат на наставни активности кои можат да влијаат врз нивниот верски развој, таа мора да понуди особено силно и убедливо оправдување за таквата политика.

Мнозинството судии, сепак, нагласија дека случајот не се однесува на прашањето дали јавните училишта смеат да користат книги што обработуваат теми поврзани со различни семејни модели, сексуалната ориентација или родовиот идентитет.

Суштината на спорот, според Судот, е во тоа што училиштето ја укинало можноста родителите да побараат нивните деца да бидат изземени од конкретни наставни активности, иако тие претходно јасно укажале дека содржините се во директен судир со нивните верски убедувања.

Набргу по донесувањето на пресудата, јавните училишта во округот Монтгомери соопштиле дека ќе ја усогласат својата практика со одлуката на Врховниот суд. Покрај претходното известување, училиштата воспоставиле и практика за обезбедување алтернативни наставни задачи за учениците кои нема да присуствуваат на спорните часови.

Спорот заврши со спогодба и 1,5 милиони долари

Судскиот спор добил конечна разрешница во февруари 2026 година, кога училишниот одбор и групата родители кои ја повеле постапката постигнале судска спогодба.

Со неа, округот се обврзал трајно да обезбедува претходно известување и можност за изземање на учениците од наставни активности за кои родителите ќе поднесат верски приговор.

Обврските не останале само на ниво на административна политика, туку биле вградени во судски налог. Тоа значи дека нивното почитување станало правно задолжително и под постојан надзор на судот.

Спогодбата предвидувала и исплата на 1,5 милиони американски долари на родителите кои ја повеле постапката.

Одлуката не значи автоматско изземање од секоја наставна содржина

Иако одлуката предизвика големо внимание, Врховниот суд внимателно ги поставил границите на нејзиното дејство.

Во пресудата се нагласува дека таа не создава општо право родителите да бараат нивните деца да бидат изземени од секоја наставна содржина со која тие лично не се согласуваат.

Наместо тоа, секој иден случај ќе треба да се оценува поединечно, при што ќе се земаат предвид природата на наставната активност, возраста на учениците, конкретните верски убедувања на родителите и степенот до кој наставата може да влијае врз верскиот развој на детето.

Иако правното дејство на пресудата „Махмуд против Тејлор“ непосредно се однесуваше на училишниот округ Монтгомери, нејзините последици брзо се почувствуваа и во други делови на САД.

Значењето на пресудата го анализираа бројни правни организации во САД, меѓу кои и Институтот за право и слобода од Висконсин, кој оцени дека една од нејзините најзначајни последици е тоа што повеќе училишни окрузи низ земјата започнале да ги преиспитуваат сопствените политики за известување на родителите и изземање на ученици од одделни наставни активности.

Во текот на учебната 2025/2026 година, повеќе локални образовни власти ги ревидирале процедурите за поднесување барања за изземање по верска основа, отворајќи нова дебата за тоа каде завршува автономијата на јавните училишта во креирањето на наставата, а каде започнува уставното право на родителите да го насочуваат верскиот развој на своите деца.