Илустративни примери: Што е прокрастинација?

Мозокот е постојано изложен на различни влијанија и во него се одвиваат исклучително сложени процеси. Одолговлекувањето, односно одлагањето на обврски и задачи, е многу честа појава во човечкото однесување. Во тие моменти, според наодите на научниците, во мозокот се одвиваат вистински внатрешни „борби“ помеѓу неговите различни делови.

Одложување на плаќање сметки, учење за испит, започнување диета, одговарање на важен мејл или закажување преглед кај лекар... сите се примери на секојдневна прокрастинација. Често знаеме што треба да направиме, но сепак се одлучуваме да го одложиме, избирајќи моментално олеснување наместо долгорочна корист.

Зошто ги одложуваме обврските и кога тоа станува проблем

Секој во некој период од животот одолговлекува со планираните обврски. Понекогаш е едноставно полесно да ги оставиме настрана задачите во кои не уживаме, за кои не се чувствуваме подготвени или кои предизвикуваат непријатност. Меѓутоа, кај некои луѓе одложувањето прераснува во образец на однесување, па дури и во стил на живот.

Проценките велат дека околу четвртина од возрасните хронично одолговлекуваат со извршување на задачи, иако е познато дека таквото однесување, особено во деловна средина, има негативно влијание врз продуктивноста, заработката и професионалниот развој.

Кај студентите овој процент е уште поголем. Се смета дека дури 75% од студентите го одложуваат учењето или полагањето испити, што често доведува до стрес, анксиозност, проблеми со спиењето, полоши резултати и дополнителни финансиски трошоци.

Што всушност се случува во мозокот кога одолговлекуваме со нешто што не би требало?

Одолговлекувањето не е само прашање на мрзеливост или слаб карактер. Во неговата основа се крие конфликт меѓу деловите на мозокот кои бараат моментално задоволство и оние кои се задолжени за планирање, донесување одлуки и остварување на долгорочни цели.

Еден дел од мозокот тежнее кон избегнување непријатности и бара брза награда, додека другиот се обидува да нè натера да размислуваме однапред. Кога „емоционалниот“ дел презема контрола, ние го избираме полесниот пат – одложување.

Истражувањата покажуваат и дека лицата кои често прокрастинираат имаат поизразена активност во региите на мозокот поврзани со емоциите, особено негативните, додека врските со деловите одговорни за рационално донесување одлуки се послаби. Сепак, научниците нагласуваат дека прокрастинацијата не е поврзана само со една регија на мозокот, туку е резултат на сложена мрежа на процеси.

Анксиозност, депресија и одложување

Менталното здравје игра значајна улога во склоноста кон одложување. Кај анксиозноста, мозокот може да реагира со претерано стравување и анализирање, што доведува до „заглавување“ и непредземање акција. Депресијата често го успорува процесирањето на информации и носи чувство на беспомошност и неодлучност.

Кај лицата со ADHD, проблемите со фокус и регулирање на вниманието можат да направат роковите едноставно да „исчезнат од свеста“. Слични образци можат да се појават и кај други психолошки состојби, како опсесивно-компулсивно пореметување или посттрауматско стресно пореметување.

Дали прокрастинацијата е пореметување и дали може да има и позитивен ефект?

Самата по себе, прокрастинацијата не се смета за пореметување на менталното здравје. Сепак, кога станува хронична, може сериозно да го наруши секојдневното функционирање, да го зголеми нивото на стрес и да влијае на квалитетот на животот.

Интересно е дека одложувањето во одредени ситуации може да има и позитивна страна. Кратка пауза, физичка активност, дружење или одмор можат да помогнат да се вратиме на задачата со повеќе енергија, подобра концентрација и појасна перспектива.

Клучната разлика е во контрола: кога ние избираме да направиме пауза, тоа е стратегија. Кога паузата нè избира нас и трае денови или недели, тогаш тоа станува проблем.