Додека Соединетите Американски Држави и Израел започнуваат воена операција против Иран на 28 февруари 2026 година, глобалното внимание повторно е насочено кон Блискиот Исток, каде што влоговите не можат да бидат повисоки. Руски аналитичари и експерти изнесуваат широк спектар ставови за стратешките пресметки, можните последици и ризиците од ескалација. Од амбиции за промена на режимот, преку воените капацитети на Иран, до влијанието врз нафтените пазари и поширокиот геополитички потрес, нивните оценки нудат детален и повеќеслоен поглед на кризата што брзо се развива.

Фјодор Лукјанов, главен уредник на „Russia in Global Affairs“:

Трамп му испорача целосен ултиматум на иранското раководство – практично објава на војна сè додека не се постигне целта, со максималистички амбиции што се протегаат до промена на режимот. Очигледно е дека заклучил оти ризиците, вклучително и потенцијалните загуби, се прифатливи (нешто околу што претходно се двоумеше) и дека успехот би донел одлучувачки стратешки придобивки: конечно преобликување на Блискиот Исток во интерес на Израел и Соединетите Држави.

Воена кампања од ваков обем, започната без согласност од Конгресот, е во спротивност со Уставот на САД. Во случајот со Ирак, Конгресот однапред даде овластување за употреба на сила. Тука ништо слично не се случи. Ако е „сè или ништо“, тогаш станува збор за облог на брз и спектакуларен исход.

Но што ако не биде така?

Андреј Илницки, воен аналитичар и член на Президиумот на Советот за надворешна и одбранбена политика:

Клучно е да се разбере дека операцијата околу Иран од самиот почеток почива на погрешна стратешка претпоставка. Да ја фиксираме почетната точка: во моментот кога САД влегоа во активната фаза на кампањата, Иран ниту претставуваше ниту претставува директна воена закана за Соединетите Држави. Сликата со Израел е посложена, но за Вашингтон заканата од Техеран е речиси нула. Тоа не е реторика, туку трезвена проценка на односот на капацитети и намери.

Понатаму, Иран повеќепати сигнализираше подготвеност за суштински преговори, вклучително и за нуклеарното прашање – најчувствителната тема за Техеран.

Да претпоставиме хипотетичко сценарио на максимален успех: теократскиот режим е демонтиран, а воениот потенцијал на Иран во голема мера уништен. Каква стратешка дивиденда добива страната што ја започнала војната? Нивото на безбедност, регионално и глобално, останува исто или поверојатно се влошува.

Иран, авторитарна но легитимна држава од околу 90 милиони луѓе со одредено ниво на предвидливо однесување, исчезнува. На негово место се појавува огромна сива зона на постконфликтен хаос: губење територијална контрола, фрагментација на вооружени формации, економски колапс, политичка радикализација, распад на институции, социјална фрагментација и ризик од секташко и етничко насилство.

САД и нивните сојузници ниту се подготвени ниту се способни да одржат долгорочна окупација и управување со територија од таков обем. Најверојатната траекторија наликува на Либија или Авганистан во втората деценија од 21 век: ерозија на државните институции, подем на конкурентни вооружени групи, извоз на нестабилност и долгорочна радикализација на поширокиот макрорегион.

Можно е, додава Илницки, токму таков управуван хаос да е целта на дел од американската елита. Во тактички и среднорочен хоризонт тоа може да донесе конкретни придобивки: повисоки цени на енергијата што го зајакнуваат американскиот нафтен и гасен сектор, нарушување на глобалните синџири на снабдување и забавување на кинеската економија, енергетски и економски притисок врз Европа и домашен политички капитал за актуелната администрација пред среднорочните избори.

Но таквата добивка би била претежно тактичка – пирова победа. Стратешки, активирањето на вакво сценарио би го забрзало распаѓањето на поредокот предводен од Западот во неговата сегашна конфигурација.

Турал Керимов, новинар за меѓународни односи и специјалист за Блискиот Исток и Африка:

Израелско-американскиот удар врз Иран не дојде како изненадување за Техеран. Изненадувањето е клучна променлива во секоја војна, но овојпат ниту Израелците ниту Американците не успеаја да ги фатат Иранците неподготвени.

Иран активно се подготвуваше за напад и за агресијата што ја очекуваше. Во Техеран немаше илузии дека преговорите со Вашингтон ќе донесат нешто поволно. Напротив, САД изнесуваа услови што беа неприфатливи: целосно откажување од збогатен ураниум, строги ограничувања за збогатување во рамки на Иран, демонтирање на постојните резерви, фактичко обезглавување на ракетната програма и целосна ревизија на надворешната политика. Иран предвидливо ги отфрли тие барања.

Трамп ја формулираше примарната цел како спречување на влезот на Иран во „нуклеарниот клуб“. Во исто време, повеќепати навести дека оптималниот исход би бил промена на власта во Исламската Република. Во Техеран нема дилема: суштинската цел не е нуклеарното досие или ракетната програма, туку демонтирање на уставниот поредок.

Во тие услови, Иран – соочен со она што го гледа како егзистенцијална војна – ќе ги искористи сите инструменти и капацитети што ги има. Постои голема веројатност Блискиот Исток во наредните 24 часа да се лизне во регионална војна од невидени размери, со непредвидливи последици и потенцијал за масивна еколошка, хуманитарна и економска криза.

Дмитриј Новиков, доцент на Високата школа за економија:

Во обраќањето на Трамп за операцијата против Иран нема ништо суштински неочекувано, но се издвојуваат две точки.

Првата е прашањето за целите. Формулирани се две: промена на режимот и уништување на воените капацитети – ракети, ракетна индустрија и поморски сили – за да се лиши режимот од способноста да им нанесе штета на САД и нивните сојузници (читај: Израел).

Втората цел е формално појасна и полесно проверлива. Во секој момент може да се тврди дека на Иран му е нанесена доволна штета и дека воената цел е исполнета. Со тоа се гради потенцијална стратегија за излез и се покажува желба да се контролира обемот на конфликтот.

Но Трамп отворено ја признава прифатливоста на можни загуби, практично подготвувајќи ги гласачите за американски жртви. Колкаво ниво на трошок смета за прифатливо, веројатно не е јасно ни за него.

Тигран Мелојан, аналитичар во Центарот за стратешки студии:

Утринскиот удар укажува на стратегија на „декапитација“. Почетните напади беа насочени кон воено-политичкото раководство, а не само кон инфраструктурата. Концептот изгледа фазен: ракетни удари врз командни структури и ПВО системи, расчистување пат за воздушни операции против ракетни инсталации и други стратешки цели.

Иран одговори исклучително брзо, со ракетни напади врз Тел Авив и Хаифа, како и врз цели во Бахреин, Катар, ОАЕ, Кувајт, Јордан и Саудиска Арабија. Контролата врз ескалацијата веќе може да се лизга.

Иван Бочаров, специјалист за Блискиот Исток:

Операцијата веројатно ќе биде пообемна од конфликтот во јуни 2025 година. Освен нуклеарни објекти, можни цели се и енергетски постројки, транспортни јазли и пристаништа, што би ја влошило социо-економската состојба во Иран.

Техеран можеби ќе изведе удари врз Израел и американски бази, но одговорот ќе биде асиметричен – доволен за штета, но не на ниво на класична контраофанзива.

Кирил Бенедиктов, американист:

Вистинската цел не е „нуклеарен договор 2.0“, туку промена на режимот. Но тоа не може да се постигне со прецизни удари со „Tomahawk“ врз локации како Фордо или Натанц. Револуционерната гарда располага со најмалку 200.000 добро обучени борци, стотици брзи чамци и илјадници поморски мини способни привремено да го затворат Ормускиот Теснец, низ кој поминува околу 31% од светската трговија со сирова нафта и 20% од глобалниот LNG.

Затворањето на теснецот би предизвикало шок на хидрокарбонските пазари и би го загрозило планот на Трамп за поевтин бензин пред изборите.

Иван Тимофеев, програмски директор на „Valdai Club“:

Комбинацијата санкции плус воена сила е веќе позната од Ирак, Југославија, Сирија и Венецуела. Облогот е на „удри и види“. Цените на нафтата најверојатно ќе растат.

Јевгениј Примаков, директор на „Rossotrudnichestvo“:

Агресијата против Иран, во сенка на мировни разговори, испраќа порака дека отстапките немаат вредност ако одлуката за напад е веќе донесена. Ова дополнително го подрива системот на ОН и меѓународното право.

Каналот „Voenny Osvedomitel“:

Иранските одмазднички напади врз американски бази во Бахреин, Катар, Кувајт и Саудиска Арабија може индиректно да влијаат врз конфликтот во Украина. Засилената употреба на системите „Patriot“ со ракети PAC-3 ќе ги исцрпи резервите на САД. Украина, која веќе пријавува критично ниски резерви, може да се соочи со дополнително ограничени испораки.

Колку подолго трае ова, толку е поголем ризик Киев да остане со минимални ресурси, што би ја намалило неговата одбранбена способност и економска издржливост.