Октомвриската програма на Кинотеката на Македонија е замислена како своевидна карта на филмската меморија, со особено внимание кон јубилеите на македонските филмови.
Низ филмови што оваа година одбележуваат значајни годишнини, програмата отвора простор за повторно гледање на делата што ја бележат историјата на македонската кинематографија, но и на времињата, општествата и идеологиите во кои тие настанувале.
Октомври така се претвора во своеобразен филмски архив, во кој минатото не стои неподвижно. Секој од јубилејните филмови носи трага од своето време, но со секое ново гледање добива и ново значење. Токму во тоа се состои моќта на киното како форма на колективно паметење: филмот го зачувува времето, но истовремено му дозволува на секое ново поколение повторно да го преиспита.
Централно место во програмата имаат филмовите што одбележуваат значајни годишнини од своето создавање. Оваа година се навршуваат 60 години од „До победата и неа“ (1966) на Живорад Жика Митровиќ, филм што се навраќа кон последните денови на окупацијата и ослободувањето на еден македонски град. Во неговото јадро се наоѓаат предавството, одмаздата, вината и тешкото морално прашање што останува по завршувањето на војната: што се случува со општеството кога победата треба да се соочи со сопствената траума?
Педесет и пет години од „Македонски дел од пеколот“ (1971) на Ватрослав Мимица претставуваат уште едно враќање кон драматичните години на Втората светска војна. Филмот, инспириран од вистински настани од 1942 и 1943 година, ја реконструира атмосферата на окупацијата и репресијата, но во центарот го поставува човекот соочен со изборот меѓу стравот и отпорот. Во таквите приказни историјата престанува да биде само низа од датуми и настани и станува искуство на телото, болката, жртвата и моралната одговорност.
Половина век од своето создавање одбележува „Најдолгиот пат“ (1976) на Бранко Гапо. Заснован врз вистински настани и мотиви од делото на Петре М. Андреевски, филмот ја користи историјата за да навлезе во длабоките слоеви на македонското колективно искуство. Природниот амбиент, автентичните локации и визуелната строгост му даваат посебна тежина на ова дело, во кое патот станува и физичко и духовно искуство.
Десет години од „Ослободувањето на Скопје“ (2016) на Раде и Данило Шербеџија ја враќаат приказната за Втората светска војна во самиот простор на градот. Гледана низ перспективата на осумгодишниот Зоран, историјата се претвора во интимно искуство на едно детство распарчено од окупацијата, насилството, загубата и идеолошките поделби. Филмот, според култната драма на Душан Јовановиќ, покажува дека големите историски пресврти најсилно се чувствуваат во приватниот простор на семејството.
Петнаесетте години од „Ова не е американски филм“ (2011) на Сашо Павловски отвораат сосема поинаква страница од македонската кинематографија. Станува збор за постмодерно и метакинематографско дело што си поигрува со самиот процес на создавање филм, со сценариото, монтажата, глумата и границата меѓу реалноста и фикцијата. Филмот покажува дека македонското кино може да биде и саморефлексивно, иронично и свесно за сопствениот јазик.
Реализиран истата година, „Панкот не е мртов“ (2011) на Владимир Блажевски одбележува 15 години. Преку црниот хумор, патувањето и повторното собирање на една панк-група, филмот ја отвора темата на генерациската меморија, транзицијата, маргинализацијата и исчезнувањето на одредени субкултурни простори. Панк-музиката тука не е само звучна подлога, туку форма на отпор и начин на преживување на една генерација која одбива целосно да се помири со сопственото исчезнување.
Дваесет и пет години од „Прашина“ (2001) на Милчо Манчевски се можност за повторно соочување со едно од најамбициозните македонски филмски дела на почетокот на XXI век. Филмот ги поврзува американскиот Див Запад и османлиска Македонија, минатото и сегашноста, митот и историјата. Неговата структура постојано ги преместува границите меѓу различните времиња и простори, создавајќи филмски свет во кој насилството, љубовта, одмаздата и судбината се преплетуваат низ различни историски епохи.
Во програмата е застапено и „Самоуништување“ (1996) на Ербил Алтанеј, кое оваа година одбележува 30 години од премиерата. Во неговиот урбан свет, кризата на поединецот се прелева во кризата на семејството и општеството. Филмот ја набљудува транзициската реалност низ трагикомичен, но и суров поглед, откривајќи го распаѓањето на моралните и човечките механизми во едно општество што ја губи својата претходна сигурност.
Особено значајно место заземаат делата на Столе Попов. 45 години од „Црвениот коњ“ (1981) и 40 години од „Среќна нова ’49“ (1986) се значаен повод за повторно гледање на филмското творештво на еден од најзначајните македонски режисери.
„Црвениот коњ“ ја отвора темата на егзилот, историското прогонство и невозможноста за вистинско враќање. Сместен во годините по Граѓанската војна во Грција, филмот ја следи судбината на Борис Тушев и на луѓето чиј живот е трајно обележан од политичките пресврти. Патувањето низ историјата овде е истовремено и патување низ траумата на човекот што останал без вистински дом.
Пет години подоцна, со „Среќна нова ’49“ (1986), Попов се навраќа кон една од најдраматичните точки во југословенската историја – судирот со Информбирото и распадот на дотогашните политички и лични сигурности. Филмот одбележува 40 години, а неговата сила и денес се согледува во начинот на кој големата политика навлегува во најинтимниот простор на семејството. Историјата овде не е далечен политички настан; таа станува сомнеж, страв, предавство, затвор и распад на меѓучовечките односи.
Историскиот слој на програмата продолжува со 65 години од „Солунските атентатори“ (1961) на Живорад Жика Митровиќ. Филмот се враќа кон почетокот на XX век и кон младите македонски револуционери познати како Гемиџиите, чии анархистички идеи и радикални акции се претвораат во еден од најпознатите настани од предилинденскиот период. Историскиот филм овде функционира и како жанр, со динамика, акција и силно изразена визуелна драматургија.
Посебен омаж е посветен на Атанас Ацо Петровски, еден од пионерите на македонската кинематографија и прв директор на Кинотеката на Македонија. По повод 25 години од неговата смрт, програмата ги враќа неговите документарни филмови „Велигденски обичаи“ (1954), „Галичка свадба“ (1955) и „Дервиши“ (1955). Овие дела се особено значајни затоа што камерата ја претвора традицијата во документ, а обичаите во визуелно сведоштво.
Во овој контекст, филмот повторно се покажува како архив на животот. Она што еднаш било снимено продолжува да постои како доказ за културата, обичаите, луѓето и просторот што со текот на времето неизбежно се менуваат. Документарниот филм на Петровски затоа има вредност што ја надминува својата епоха: тој денес го гледаме и како филм и како историски документ.
10 години од „Златна петорка“ (2016) на Горан Тренчовски отвораат уште една страница на македонската историска меморија. Филмот се навраќа кон трагичната судбина на петтемина струмички студенти ликвидирани во 1951 година, отворајќи го прашањето за потиснатите и премолчените делови од минатото. Враќањето кон нивната приказна е истовремено обид да се реконструира една историја и да се соочи општеството со сопственото молчење.
Дваесет и пет години од „Одмазда“ (2001) на Јан Хинтенс ја проширува оваа тема кон односот меѓу Балканот и Европа. Крвното братство, поделбите меѓу христијанската и муслиманската заедница, наследената одмазда и можноста за простување се пренесуваат низ генерации и простори. Филмот го поставува прашањето дали историското наследство мора да продолжи да го одредува животот на оние што не го создале.
Со 10 години од „Џган“ (2016) на Вардан Тозија програмата се придвижува кон современата социјална маргина. Заборавените деца, институционалното насилство, исклученоста и потребата за одмазда создаваат портрет на општество во кое најранливите остануваат невидливи. Филмот ја пренесува историската траума од големите политички настани во современиот простор на социјалната неправда.
Еден од централните наслови на октомвриската програма е и „Црно семе“ (1971) на Кирил Ценевски, кој оваа година одбележува 55 години. Сместен во периодот на Граѓанската војна во Грција, филмот ја следи трагичната судбина на Македонците од Егејска Македонија затворени во островски логор. Водата, гладот, физичкото насилство и понижувањето стануваат средства за уништување на човековото достоинство. „Црно семе“ е еден од оние филмови во кои историското сведоштво добива речиси физичка сила.
По повод 80 години од раѓањето на Метo Јовановски и 35 години од „Тетовирање“ (1991), на програмата е и култниот филм на Столе Попов. Во приказната за Илија, неправедно затворен и изложен на полициско насилство и институционална апсурдност, „Тетовирање“ ја претвора државната репресија во интимна трагедија. Јовановски со својата извонредна интерпретација создава лик што останува врежан во меморијата на македонската кинематографија.
На самиот крај на месецот, 65 години од „Мирно лето“ (1961) и 20 години од смртта на Димитрие Османли претставуваат можност да се потсетиме на едно од темелните дела на македонската кинематографија. Како прв македонски игран филм во жанрот на комедијата и прв македонски долгометражен филм режиран од македонски автор, „Мирно лето“ има посебно место во историјата на домашниот филм. Неговата леснотија, хумор и атмосфера се своевиден контрапункт на тешките историски и политички теми што доминираат во голем дел од октомвриската програма.
Ќе биде прикажан и „Како лош сон“ (2003) на Антонио Митриќески, филм што отвора сложен дијалог меѓу Балканот и Европа, меѓу сопствената слика и сликата што Другиот ја создава за нас. Во неговиот свет Европа и Балканот се гледаат еден во друг, а историските конфликти, војните и политичките поделби се претвораат во прашање на идентитетот и колективната совест.
Покрај македонската јубилејна линија, октомвриската програма е дополнета и со Денови на кинескиот филм, швајцарски, француски и германски филмски програми.
Она што ги поврзува сите овие дела, без оглед на нивната жанровска, стилска или историска различност, е свеста дека филмот може да биде повеќе од приказна. Тој може да биде сведоштво, архив, предупредување, лична исповед и форма на отпор кон заборавот.
Затоа јубилеите во октомвриската програма не се само календарски одбележувања; 60 години од „До победата и неа“, 55 години од „Македонски дел од пеколот“ и „Црно семе“, 50 години од „Најдолгиот пат“, 45 години од „Црвениот коњ“, 40 години од „Среќна нова ’49“, 35 години од „Тетовирање“, 30 години од „Самоуништување“, 25 години од „Прашина“ и „Одмазда“, 15 години од „Ова не е американски филм“ и „Панкот не е мртов“, како и 10 години од „Ослободувањето на Скопје“, „Златна петорка“ и „Џган“ се точки на една поширока временска линија што покажува како македонскиот филм се менувал заедно со општеството.
Од историскиот филм кон политичката драма, од авторското кино кон постмодерната самоиронија, од документарното сведоштво кон филмот на социјалната маргина, октомвриската програма ја следи промената на македонскиот филм како жива уметничка форма.
